સ્ટ્રોક: દરેક મિનિટ મહત્ત્વની છે

આ શા માટે મહત્ત્વનું છે

સ્ટ્રોક એટલે અવરોધ કે રક્તસ્રાવ, જે મગજના એક ભાગનું લોહી બંધ કરે છે, અને મગજની પેશીઓ મિનિટોમાં જ મરવા લાગે છે. સ્ટ્રોક પલટાવતી સારવાર સારી રીતે કામ કરે છે — પણ તે એવી ઘડિયાળ સાથે બંધાયેલી છે જે લક્ષણો શરૂ થાય ત્યારે ચાલુ થાય, તમે નિર્ણય લો ત્યારે નહીં. અમેરિકામાં દર આશરે 40 સેકન્ડે કોઈને સ્ટ્રોક આવે છે (Centers for Disease Control and Prevention). પાસે ઊભેલી વ્યક્તિના હાથમાં એક જ વાત છે: દર્દી કેટલી ઝડપથી હૉસ્પિટલ પહોંચે છે.

સંકેતો ઓળખો

BE-FAST: વીસ સેકન્ડમાં તપાસી શકાય એવી છ બાબતો

સ્ટ્રોક ઓળખવા તાલીમની જરૂર નથી. છ તપાસ પૂરતી છે, ડિનર ટેબલની સામી બાજુથી પણ થઈ શકે એવી.

• B — બૅલેન્સ (સંતુલન). અચાનક ચક્કર, લથડિયાં, કે ચાલવામાં તકલીફ જે એક મિનિટ પહેલાં નહોતી.
• E — આઇઝ (આંખો). એક કે બંને આંખે અચાનક જોવામાં તકલીફ, ધૂંધળું કે બેવડું દેખાવું.
• F — ફેસ (ચહેરો). તેમને હસવાનું કહો. એક બાજુ ઢળે છે કે સ્થિર રહે છે?
• A — આર્મ્સ (હાથ). બંને હાથ ઊંચા કરી પકડી રાખવાનું કહો. એક નીચે સરકે છે?
• S — સ્પીચ (બોલી). એક સાદું વાક્ય બોલવાનું કહો. લથડે છે, ખોટું નીકળે છે, કે બોલવું અઘરું પડે છે?
• T — ટાઇમ (સમય). આમાંનું કોઈ પણ દેખાય, તો તરત 911 પર કૉલ કરો અને સમય નોંધો.

સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો અચાનક આવે છે. એ જ તેની ઓળખ છે. બે દિવસથી વધતો માથાનો દુખાવો જુદી સમસ્યા છે; દસ મિનિટ પહેલાં સાજી વ્યક્તિમાં વીજળીની જેમ ત્રાટકતો દુખાવો, એ આ સમસ્યા છે.

એક જ સંકેત પૂરતો છે

લોકો રાહ જુએ છે કારણ કે માત્ર એક જ વાત ખોટી લાગે છે. બોલી થોડી લથડે છે, બાકી પપ્પા તો પપ્પા જ. મોટા ભાગના સ્ટ્રોક બરાબર આમ જ શરૂ થાય છે.

આ સ્ટ્રોક છે કે નહીં એ નક્કી કરવાનું તમારું કામ નથી. તમારું કામ એટલું જ: એક સંકેત ધ્યાનમાં લો અને નિર્ણય CT સ્કૅનર ધરાવતા લોકોને સોંપો. ઇમરજન્સી ટીમો એવા કૉલની અપેક્ષા રાખે જ છે જે બીજું કંઈક નીકળે. એવા કૉલ એટલે વ્યવસ્થા બરાબર ચાલે છે.

શરૂ થયાનો સમય લખી લો

આ એક જ વસ્તુ ફક્ત તમે આપી શકો, અને તે નક્કી કરે છે કે હૉસ્પિટલ કઈ સારવાર આપી શકશે.

ડૉક્ટરોને જોઈએ છે લાસ્ટ નોન વેલ ટાઇમ (છેલ્લે પૂરેપૂરા સ્વસ્થ હોવાનો સમય) — એ છેલ્લી ક્ષણ જ્યારે વ્યક્તિ ચોક્કસ સામાન્ય હતી, નહીં કે તમને ખોટું દેખાયું એ ક્ષણ. તમારાં માતા 7:15 વાગ્યે સામાન્ય વાત કરતાં હતાં અને 7:40 વાગ્યે ચહેરો ઢળેલો દેખાયો, તો જવાબ 7:15. કોઈ લક્ષણો સાથે ઊંઘમાંથી ઊઠે, તો એ સૂવા જવાનો સમય છે, કારણ કે સ્ટ્રોક રાત્રે ગમે ત્યારે શરૂ થયો હોઈ શકે.

એ ડિસ્પેચરને કહો, પછી લખી લો. તણાવભર્યા કલાકમાં એ ભૂલી જવું બહુ સહેલું છે.

ઝડપ પરિણામ કેમ બદલે છે

મોટા ભાગના સ્ટ્રોક લોહીના ગઠ્ઠાથી થાય છે. તેમના માટે હૉસ્પિટલ ગઠ્ઠો ઓગાળતી દવા આપી શકે, અને કેટલાક કિસ્સામાં કૅથેટરથી કાઢી પણ શકે. બંનેની સમયમર્યાદા કડક છે અને લક્ષણો શરૂ થયાં ત્યાંથી ગણાય છે — જેટલી વહેલી સારવાર, પરિણામ એટલું સારું.

એટલે જ એમ્બ્યુલન્સ ગાડી કરતાં સારી છે. પેરામેડિક રસ્તામાં જ તપાસ શરૂ કરે છે, આગળ રેડિયો કરીને સ્ટ્રોક ટીમને તૈયાર રખાવે છે, અને નજીકની હૉસ્પિટલ છોડીને સ્ટ્રોક માટે સજ્જ હૉસ્પિટલ સુધી જઈ શકે છે. ખાનગી ગાડીમાં આમાંનું કશું ચાલુ હોતું નથી.

જાતે મટી જતો મિની-સ્ટ્રોક ચેતવણી છે, છુટકારો નહીં

ક્યારેક સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો થોડી મિનિટ રહીને ગાયબ થઈ જાય છે. એ ઘણી વાર ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક અટૅક (TIA, અથવા "મિની-સ્ટ્રોક") હોય છે — એવો અવરોધ જે જાતે ખૂલી ગયો.

રાહત અનુભવવી ખોટી પ્રતિક્રિયા છે. TIA ચેતવણી આપે છે કે પૂરો સ્ટ્રોક પાછળથી આવી શકે છે, અને સૌથી વધુ જોખમ તેના પછીના દિવસોમાં જ છે. લક્ષણો મટી ગયાં હોય તેમને પણ આજે જ ઇમરજન્સી તપાસ જોઈએ, આવતા અઠવાડિયાની અપૉઇન્ટમેન્ટ નહીં. એમ્બ્યુલન્સ રદ ન કરો.

શું ન કરવું

ખાવાનું, પીવાનું કે દવા ન આપો — એસ્પિરિન પણ નહીં. એસ્પિરિન કેટલાક હાર્ટ એટેકમાં મદદ કરે છે, પણ સ્ટ્રોક રક્તસ્રાવ પણ હોઈ શકે, અને એસ્પિરિન રક્તસ્રાવ વધારે છે. બહારથી ગઠ્ઠો અને રક્તસ્રાવ સરખા દેખાય છે; ફક્ત સ્કૅન બંનેને અલગ પાડી શકે.

સ્ટ્રોક ગળવાની ક્ષમતા પર પણ અસર કરી શકે છે, એટલે મોંથી આપેલી કોઈ પણ વસ્તુ ફેફસાંમાં જવાનું જોખમ છે. અને ઊંઘી જવાથી આ મટતું નથી — સૂવાના સમયે લક્ષણો હોય, તો ઇમરજન્સી પણ સૂવાના સમયે જ છે.

ખરેખર તે કેવું દેખાય છે

મદદ આવે ત્યાં સુધી શું કરવું

1. પહેલાં 911 પર કૉલ કરો. કંઈ પણ શોધતાં પહેલાં, અને તેમને જાતે ગાડીમાં ન લઈ જાઓ.
2. લાસ્ટ નોન વેલ ટાઇમ નોંધો — એ છેલ્લી ક્ષણ જ્યારે તેઓ ચોક્કસ સામાન્ય હતાં — અને ડિસ્પેચરને જણાવો.
3. મોંથી કશું જ ન આપો. ન ખાવાનું, ન પાણી, ન એસ્પિરિન, ન બીજી કોઈ દવા.
4. માથું થોડું ઊંચું રહે એમ સુરક્ષિત રીતે બેસાડો કે સુવડાવો, ગળા પાસે ચુસ્ત હોય તે ઢીલું કરો, અને વાત કરતા રહો.
5. પેરામેડિક માટે તેમની દવાઓની યાદી અને એલર્જી ભેગી કરો — ખાસ કરીને લોહી પાતળું કરતી દવા.
6. દરવાજો ખોલો, લાઇટ ચાલુ કરો, કૂતરાને દૂર બાંધો, જેથી ટીમ સીધી અંદર આવી શકે.
7. તેઓ બેભાન થાય અને સામાન્ય રીતે શ્વાસ ન લેતાં હોય, તો હૅન્ડ્સ-ઓન્લી CPR શરૂ કરો અને ડિસ્પેચરને જણાવો.

ગેરસમજો અને ભૂલો

લોકો ઘણી વાર માને છે કે સ્ટ્રોકમાં હંમેશાં નાટકીય રીતે ઢળી પડાય છે.ખરેખર તો મોટા ભાગના સ્ટ્રોક શાંત હોય છે: ઢળી પડેલો હોઠ, સાથ ન આપતો હાથ, ખોટું નીકળતું વાક્ય. વ્યક્તિ ઘણી વાર જાગતી હોય છે, વાત કરે છે, અને પોતે સાજી હોવાનો આગ્રહ રાખે છે.

લોકો ઘણી વાર માને છે કે સ્ટ્રોક ફક્ત વૃદ્ધોને જ આવે છે.ખરેખર તો સ્ટ્રોક કોઈ પણ ઉંમરે આવી શકે, યુવાનોને અને ક્વચિત બાળકોને પણ. ઉંમર સાવધાની વધારે છે; તે સ્ટ્રોકની શક્યતા ક્યારેય નકારતી નથી.

લોકો ઘણી વાર માને છે કે હાર્ટ એટેકની જેમ સ્ટ્રોકમાં પણ એસ્પિરિન આપવી જોઈએ.ખરેખર તો ના. સ્ટ્રોક રક્તસ્રાવ પણ હોઈ શકે, અને એસ્પિરિન તેને વધુ ખરાબ કરે છે. ગઠ્ઠો છે કે રક્તસ્રાવ, એ ફક્ત સ્કૅન કહી શકે.

તમે શું શીખ્યા

સ્રોત

1. American Stroke Association — સ્ટ્રોકના ચેતવણી સંકેત, F. A. S. T. અને સ્ટ્રોકની સારવાર
2. Centers for Disease Control and Prevention — સ્ટ્રોક: સંકેત, લક્ષણો અને અમેરિકામાં સ્ટ્રોક કેટલી વાર થાય છે
3. American Heart Association — સ્ટ્રોક અને ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક અટૅક (TIA) વિશે દર્દીઓ માટેની માહિતી

કોઈ ભૂલ દેખાઈ? અમને જણાવો — અમારા માટે ઝડપી હોવા કરતાં સાચા હોવું વધુ મહત્ત્વનું છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

તપાસો કે તમે કેટલું જાણો છો

પાંચ પ્રશ્નો. પાસ થવા માટે ચાર સાચા જોઈએ. તમને ગમે તેટલી વાર ફરી આપો — આ અભ્યાસ છે, પરીક્ષા નથી.

આગળ વધો

આ કોર્સ રોજિંદી ઇમરજન્સી · વૃદ્ધ માતા-પિતાની સંભાળ નો ભાગ છે. તેની સાથે સારી રીતે બંધ બેસતા કોર્સ: