SignsToSave
10 phút Cấp cứu thường ngày

Kiệt sức vì nóng và sốc nhiệt

Trong 10 phút, quý vị sẽ biết khác biệt giữa kiệt sức vì nóng và sốc nhiệt, và cách làm mát người bệnh thật nhanh.

In khóa học này — hoặc lưu thành tệp PDF từ hộp thoại in. Hợp để dán lên tủ lạnh, để trong xe hay đặt ở phòng chờ.

Vì sao điều này quan trọng

Bệnh do nóng diễn tiến theo một dải, đầu cuối là cấp cứu thật sự. Mỗi mùa hè, nắng nóng gay gắt đưa nhiều người vào phòng cấp cứu và, ở dạng nặng nhất, giết chết những người lẽ ra được cứu nhờ làm mát kịp thời (Centers for Disease Control and Prevention). Dấu hiệu làm thay đổi mọi thứ là lú lẫn — và điều làm đổi kết cục là làm mát người bệnh trước khi xe cấp cứu tới.

Nhận biết các dấu hiệu

Kiệt sức vì nóng: mức cảnh báo

Kiệt sức vì nóng là khi cơ thể chật vật tự hạ nhiệt. Hãy để ý vã mồ hôi nhiều, yếu sức, buồn nôn, nhức đầu, xây xẩm hay chóng mặt khi trời nóng. Khó chịu và đáng lo, nhưng thường đỡ nhanh nếu xử trí kịp.

Đưa người bệnh vào bóng râm hay phòng máy lạnh, cho nhấp nước, đắp khăn ướt lên da. Nới lỏng quần áo chật. Phần lớn đỡ rõ trong vòng 30 phút. Người lớn tuổi, người dùng vài loại thuốc, vận động viên và người làm ngoài trời dễ bị nhất; hãy xem chừng họ trước.

Sốc nhiệt là cấp cứu phải gọi 911

Sốc nhiệt xảy ra khi hệ hạ nhiệt của cơ thể hỏng hoàn toàn, và đe dọa tính mạng. Dấu hiệu quyết định là lú lẫn hay hành xử khác thường — nói líu nhíu, đi loạng choạng, kích động, nói không ra ý. Đó là sốc nhiệt, không phải kiệt sức, và phải gọi 911 ngay.

Dấu hiệu khác gồm ngất, tim đập rất nhanh, và nếu đo được thì nhiệt độ từ 103°F trở lên. Nếu triệu chứng kiệt sức không đỡ sau 30 phút làm mát, hoặc người bệnh bắt đầu nôn, cũng coi là cấp cứu và gọi 911.

Da nóng có thể khô hoặc vẫn ướt mồ hôi

Nhiều người được dạy rằng da khi sốc nhiệt luôn nóng và khô, nên còn mồ hôi thì “chỉ” là kiệt sức. Điều đó không đáng tin. Khi sốc nhiệt, da có thể nóng và khô, hoặc nóng mà vẫn ướt mồ hôi — nhất là ở người vừa vận động nặng trước khi gục xuống.

Đừng dựa vào mồ hôi để loại trừ sốc nhiệt. Quan trọng nhất là lú lẫn, ngất, và da sờ thấy nóng. Nếu có, hãy coi là sốc nhiệt bất kể da thế nào.

Làm mát trước khi xe cấp cứu tới

Với sốc nhiệt, làm mát bắt đầu ngay khi nhận ra — đừng chờ nhân viên cấp cứu. Hãy gọi 911, rồi đưa người bệnh vào bóng râm hay trong nhà, cởi bớt quần áo.

Đắp nước lạnh hay túi đá lên cổ, nách và bẹn, nơi mạch máu nằm sát da. Làm ướt da và quạt nếu có thể. Nếu có bồn nước lạnh hay vòi nước, ngâm người bệnh (giữ đầu trên mặt nước) hạ nhiệt nhanh hơn. Đây không phải lúc ngồi chờ: làm mát trong những phút trước khi cấp cứu tới mới cứu được mạng.

Không bao giờ bỏ ai lại trong xe

Xe đậu có thể vượt quá 120°F chỉ trong vài phút, dù đã hé cửa kính và trời chỉ mát vừa. Đừng bao giờ bỏ trẻ em, người lớn tuổi, thú cưng hay ai khác trong xe đậu, kể cả “chỉ một phút”.

Nếu thấy trẻ nhỏ hay người yếu thế một mình trong xe nóng và có vẻ khó chịu, hãy gọi 911 ngay. Chỉ một thói quen — luôn ngó lại ghế sau, không tin rằng “một phút thôi” là an toàn — ngăn được những cái chết vì nóng thương tâm nhất mỗi năm.

Ngoài đời thật trông ra sao

Người thợ lợp mái ngừng đổ mồ hôi

Anh Ravi lợp mái từ sáng sớm, đến đầu giờ chiều thì người làm chung thấy anh nói không ra ý — trả lời sai câu hỏi, lóng ngóng với đồ nghề. Da anh nóng, và lạ thay, anh đã ngừng đổ mồ hôi dù trời 97°F. Anh không chờ xem nghỉ uống nước có đỡ không, mà gọi 911, kéo Ravi vào bóng râm, cởi áo và chườm đá lên cổ và nách trong lúc chờ. Nhân viên cấp cứu tới sau mười một phút, nói việc làm mát nhanh có lẽ đã giữ não Ravi khỏi tổn thương nặng.

Bà chỉ mệt thôi, cho đến khi không phải vậy

Giữa đợt nắng nóng, cháu trai bà Josefina ghé qua, thấy bà lả người trên ghế, nói chỉ mệt và muốn được yên. Máy lạnh nhà bà hỏng đã một tuần. Bà vã mồ hôi nhiều, yếu sức, hơi lú lẫn về hôm nay là thứ mấy. Cậu không tranh cãi với bà. Cậu đưa bà sang phòng mát nhất, cho nhấp nước, đắp khăn ướt lên cổ trong lúc gọi đường dây ngoài giờ của bác sĩ. Khi cơn lú lẫn không hết sau hai mươi phút, cậu gọi 911. Bà được điều trị kiệt sức vì nóng đang trượt sang mức nặng hơn.

Làm gì trong lúc chờ người giúp

  1. Để ý lú lẫn hay hành xử khác thường. Đó là dấu hiệu sốc nhiệt, không phải kiệt sức đơn thuần.
  2. Gọi 911 ngay khi có lú lẫn, ngất hay da nóng — đừng chờ xem sao.
  3. Đưa người bệnh vào bóng râm hay phòng máy lạnh ngay.
  4. Cởi bớt quần áo và đắp nước lạnh hay túi đá lên cổ, nách và bẹn.
  5. Cho nhấp nước nếu người bệnh tỉnh hẳn và nuốt được; đừng ép uống khi họ lú lẫn.
  6. Tiếp tục làm mát tới khi nhân viên cấp cứu tiếp nhận — đừng dừng sau khi gọi 911.

Hiểu lầm & sai sót

Nhiều người nghĩ rằng da khi sốc nhiệt luôn nóng và khô.Thật ra khi sốc nhiệt da cũng có thể nóng và ướt mồ hôi, nhất là ở người vừa vận động. Lú lẫn và ngất mới quan trọng nhất, không phải da thế nào.

Nhiều người nghĩ rằng bỏ ai đó trong xe đậu một hai phút thì không sao.Thật ra xe đậu có thể vượt quá 120°F chỉ trong vài phút, dù đã hé cửa kính. Chừng đó đủ gây chết người cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay thú cưng.

Nhiều người nghĩ rằng kiệt sức vì nóng chỉ cần nghỉ ngơi là tự khỏi.Thật ra kiệt sức vì nóng cần làm mát tích cực và bù nước, và có thể trượt sang sốc nhiệt nếu không đỡ. Nếu sau 30 phút vẫn chưa khá hơn, hãy coi là cấp cứu.

Những điều quý vị đã học

  • Lú lẫn hay hành xử khác thường khi trời nóng là sốc nhiệt, không phải kiệt sức — và phải gọi 911.
  • Da khi sốc nhiệt có thể nóng và khô, hoặc nóng mà vẫn ướt mồ hôi. Mồ hôi không loại trừ được.
  • Làm mát mạnh trước khi cấp cứu tới: bóng râm, cởi bớt áo quần, chườm lạnh cổ, nách và bẹn.
  • Kiệt sức vì nóng đỡ dần nhờ làm mát và bù nước trong khoảng 30 phút; nếu không, coi là cấp cứu.
  • Đừng bao giờ bỏ ai lại trong xe đậu, nhất là trẻ em — dù chỉ một phút.

Nguồn tham khảo

  1. Centers for Disease Control and Prevention — Nắng nóng gay gắt: dấu hiệu cảnh báo và cách phòng bệnh do nóng
  2. American Red Cross — Bệnh do nóng: nhận biết và xử trí kiệt sức vì nóng và sốc nhiệt

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho người bị sốc nhiệt uống nước không?

Chỉ khi người đó hoàn toàn tỉnh táo và nuốt được an toàn. Nếu họ lú lẫn, lơ mơ hay đang nôn, đừng cho bất cứ thứ gì vào miệng — hãy gọi 911 và tập trung làm mát da bằng nước, túi đá hay khăn mát.

Làm sao biết là kiệt sức vì nóng hay sốc nhiệt?

Dấu hiệu rõ nhất là tình trạng tinh thần. Người bị kiệt sức vì nóng thì mệt và khó chịu nhưng vẫn suy nghĩ minh mẫn. Người bị sốc nhiệt thì lú lẫn, hành xử khác thường hoặc ngất. Nếu thấy bất kỳ thay đổi nào trong cách họ suy nghĩ hay cư xử, hãy coi là sốc nhiệt và gọi 911.

Có khi nào để trẻ trong xe với máy lạnh đang chạy trong lúc tôi chạy vào trong là được không?

Không. Xe có thể nóng lên nguy hiểm rất nhanh nếu máy lạnh tắt hay hỏng, và vài phút đã đủ để thân nhiệt một đứa trẻ lên tới mức nguy hiểm. Hãy luôn dẫn trẻ theo, dù chỉ chạy một việc vặt.

Kiểm tra điều quý vị đã biết

Năm câu hỏi. Đúng bốn câu là đạt. Quý vị làm lại bao nhiêu lần cũng được — đây là luyện tập, không phải kỳ thi.

Khóa học này thuộc Cấp cứu thường ngày. Những khóa học đi cùng rất hợp:

Lú lẫn đột ngột ở người lớn tuổi Trong 12 phút, quý vị sẽ biết cách phân biệt lú lẫn đột ngột với tuổi già bình thường, và biết chính xác cần kiểm tra và báo lại những gì. 12 phút Chăm sóc cha mẹ lớn tuổi Cấp cứu do tiểu đường Trong 10 phút, quý vị sẽ biết phân biệt cấp cứu do hạ đường huyết với tăng đường huyết, và chính xác phải làm gì cho từng trường hợp. 10 phút Cấp cứu thường ngày Khí Carbon Monoxide: Kẻ Giết Người Thầm Lặng Trong 10 phút, quý vị sẽ biết các dấu hiệu giống cúm của ngộ độc khí carbon monoxide, các nguồn phát thường ngày, và phải làm gì khi nghi ngờ. 10 phút Cấp cứu thường ngày