SignsToSave
10 phút Cấp cứu thường ngày

Cục máu đông: DVT và PE

Trong 10 phút, quý vị sẽ biết dấu hiệu cảnh báo của một cục máu đông nguy hiểm, những cửa sổ nguy cơ, và chính xác khi nào phải gọi 911.

In khóa học này — hoặc lưu thành tệp PDF từ hộp thoại in. Hợp để dán lên tủ lạnh, để trong xe hay đặt ở phòng chờ.

Vì sao điều này quan trọng

Cục máu đông sâu trong tĩnh mạch chân (huyết khối tĩnh mạch sâu, hay DVT) có thể bong ra, trôi lên phổi, chặn dòng máu và thành thuyên tắc phổi (PE) gây tử vong trong vài phút. Mỗi năm cục máu đông đưa hàng trăm ngàn người ở Hoa Kỳ vào bệnh viện (Centers for Disease Control and Prevention). Chúng hiếm khi tự nhiên xuất hiện: gần như luôn theo sau một cửa sổ nguy cơ gần đây, và nhận ra mối liên hệ đó là mục đích của khóa học này.

Nhận biết các dấu hiệu

Hãy tìm cửa sổ nguy cơ gần đây trước

Phần lớn cục máu đông không tự nhiên mà có: chúng theo sau việc cơ thể nằm yên, bị thương, hoặc dễ đông máu một thời gian. Trước khi cho rằng chân sưng hay khó thở đột ngột là không sao, hãy hỏi vài tuần qua có chuyện gì.

  • Chuyến bay dài, chuyến xe đường xa, hay bất kỳ lúc nào ngồi yên hàng giờ
  • Mổ gần đây, nằm viện, hoặc phải nằm liệt giường
  • Bó bột hay nẹp ở chân
  • Mang thai, hoặc những tuần sau sinh
  • Thuốc tránh thai nội tiết hay liệu pháp nội tiết
  • Ung thư hoặc điều trị ung thư

Chỉ một điều trong số này cũng đủ để triệu chứng mới ở chân hay khi thở cần khám ngay trong ngày, không chờ xem sao.

DVT: dấu hiệu cảnh báo ở chân

Huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) thường xuất hiện ở một chân, không phải cả hai. Hãy để ý sưng chỉ một bên, đau hay ấn đau thường rõ hơn ở bắp chân, da ấm khi sờ, đỏ dọc tĩnh mạch.

Một cơn chuột rút bắp chân sau chuyến bay dài hay mấy ngày nằm giường chưa phải chuột rút cho tới khi được chứng minh. Những dấu hiệu này cần khám ngay trong ngày ở phòng khám hay phòng cấp cứu, không nằm chờ.

Đừng xoa bóp chân: nếu có cục máu đông, xoa bóp có thể làm nó bong ra và trôi về phổi.

PE: khi cục máu đông lên tới phổi

Nếu một mảnh bong ra, nó có thể trôi lên phổi và chặn dòng máu ở đó. Đó là thuyên tắc phổi (PE), một ca cấp cứu 911, không phải cuộc hẹn khám trong ngày.

  • Khó thở đột ngột, kể cả khi đang nghỉ
  • Đau ngực nhói, nặng hơn khi hít vào hay ho
  • Tim đập nhanh hay thình thịch không giải thích được
  • Ho ra máu
  • Choáng váng đột ngột, ngất, hoặc cảm giác có gì đó rất không ổn

Những dấu hiệu này có thể xuất hiện mà chân không triệu chứng gì, nhất là khi cục máu đông hình thành ở chỗ không để ý.

Vì sao người ta bỏ sót

Những cục máu đông này bị bỏ sót vì mỗi triệu chứng đều có sẵn lời giải thích vô hại. Bắp chân căng thành chắc mình nằm sai tư thế. Khó thở đột ngột hai tuần sau chuyến bay thành lo âu hay thiếu vận động.

Thói quen khóa này dạy thì khác: hãy xem lịch trước. Triệu chứng mới ở chân hay khi thở, đi sau một cửa sổ nguy cơ ở trên, được coi là cục máu đông cho tới khi bác sĩ nói khác, không phải ngược lại.

DVT là hôm nay, PE là ngay lập tức

Hãy giữ hai quy tắc tách bạch. Một chân sưng, đau, chỉ một bên mà không khó thở là địa hạt DVT: khám ngay trong ngày ở phòng khám, phòng khám cấp thời (urgent care) hay phòng cấp cứu.

Khó thở đột ngột, đau ngực nhói nặng hơn khi thở, tim đập nhanh, ho ra máu hay ngất là địa hạt PE: gọi 911. Nếu không chắc gặp cái nào, hoặc chân có triệu chứng kèm khó thở, hãy coi như khẩn hơn và gọi 911.

Ngoài đời thật trông ra sao

Năm ngày sau mổ đầu gối, bắp chân sưng

Năm ngày sau ca thay khớp gối, Renata thấy bắp chân trái sưng, ấm và đau tới mức nhăn mặt khi kéo vớ. Chị suýt đổ cho việc đi cà nhắc. Rồi chị nhớ lời dặn xuất viện: sau mổ, chân sưng một bên là cuộc gọi ngay trong ngày, không phải lành bình thường. Chị gọi bác sĩ mổ thay vì chờ tới hẹn tái khám. Siêu âm chiều đó tìm thấy cục máu đông ở tĩnh mạch bắp chân, và chị điều trị trước khi nó kịp trôi đi đâu.

Hai tuần sau chuyến bay dài, khó thở đột ngột

Duncan về sau chuyến bay mười bốn tiếng, khỏe suốt hai tuần, nên khi ngực bỗng thắt lại lúc ra thùng thư, anh cho là căng thẳng công việc. Rồi cơn đau nhói hơn mỗi lần hít vào, tim đập thình thịch không lý do. Vợ anh nhớ khóa học này và hỏi: gần đây có đi xa không? Chuyến bay hai tuần trước khớp vào chỗ trống. Chị gọi 911 thay vì chờ xem có qua không. Ở bệnh viện, phim chụp tìm thấy thuyên tắc phổi; bác sĩ nói chuyến bay chính là mối liên hệ.

Làm gì trong lúc chờ người giúp

  1. Gọi 911 nếu có khó thở đột ngột, đau ngực nhói, tim đập nhanh, ho ra máu hay ngất.
  2. Đỡ họ ngồi dậy hoặc tìm tư thế dễ thở nhất; đừng ép nằm thẳng.
  3. Giữ họ nằm yên; đi lại có thể làm cục máu đông bong thêm.
  4. Nới lỏng quần áo chật, ở lại và nói chuyện tới khi người giúp đến.
  5. Đừng xoa bóp chân sưng, đừng tự cho uống aspirin hay thuốc nào.
  6. Với chân sưng, đau mà không khó thở, hãy khám ngay trong ngày.

Hiểu lầm & sai sót

Người ta thường nghĩ rằng cục máu đông luôn gây đau dữ dội, rõ ràng.Thật ra nhiều ca DVT chỉ gây sưng nhẹ hay đau âm ỉ như căng cơ, và đó là lý do chúng bị bỏ qua.

Người ta thường nghĩ rằng nên kê cao chân sưng, nghỉ ngơi rồi xem có đỡ không.Thật ra một chân mới sưng chỉ một bên cần khám ngay trong ngày, không chờ xem sao. Nó không đơn giản là chấn thương do dùng quá sức cho tới khi bác sĩ xác nhận.

Người ta thường nghĩ rằng thuyên tắc phổi chỉ xảy ra với người đã rất yếu hay lớn tuổi.Thật ra PE có thể xảy ra với người trẻ khỏe mạnh sau chuyến bay dài, một ca mổ ngắn, hay vài tuần dùng thuốc tránh thai nội tiết.

Những điều quý vị đã học

  • Dấu hiệu DVT chỉ ở một bên: sưng, đau hay ấn đau (thường ở bắp chân), ấm, đỏ.
  • Dấu hiệu PE nghĩa là gọi 911: khó thở đột ngột, đau ngực nhói khi hít vào, tim đập nhanh, ho ra máu hay ngất.
  • Chuyến bay dài, ca mổ, bó bột, mang thai, thuốc tránh thai nội tiết hay ung thư gần đây đều làm tăng nguy cơ. Xem lịch trước.
  • Đừng bao giờ xoa bóp chân nghi có cục máu đông.
  • Khi phân vân giữa căng cơ và cục máu đông, hay lo âu và PE, hãy khám ngay trong ngày.

Nguồn tham khảo

  1. Centers for Disease Control and Prevention — Thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch (cục máu đông): yếu tố nguy cơ và triệu chứng
  2. National Blood Clot Alliance — Dấu hiệu, triệu chứng và yếu tố nguy cơ của DVT và thuyên tắc phổi

Câu hỏi thường gặp

Gần như lần bay nào tôi cũng bị chuột rút chân. Làm sao biết lần này khác?

Thường quý vị không thể biết chỉ bằng cảm giác, và đó chính là vấn đề. Một chân mới sưng, đau, ấm hay ấn đau chỉ ở một bên sau chuyến bay dài, ca mổ hay cửa sổ nguy cơ khác đáng được khám ngay trong ngày thay vì đoán. Nếu có thêm triệu chứng hô hấp, như khó thở đột ngột hay đau ngực, hãy gọi 911 thay vì chờ tới hẹn.

Cục máu đông có thật sự xảy ra với người trẻ, khỏe mạnh không?

Có. Tuổi trẻ và thể lực tốt làm giảm khả năng, nhưng không xóa bỏ nó. Một chuyến bay hay chuyến xe dài, ca mổ gần đây, bó bột, mang thai, hay thuốc tránh thai nội tiết đều có thể làm tăng nguy cơ ở người hai mươi hay ba mươi tuổi không có bệnh nào khác. Cửa sổ nguy cơ quan trọng hơn tuổi tác.

Nếu hóa ra chỉ là căng cơ thì sao?

Thì quý vị đã bỏ ra một lần khám ngắn để biết điều đó, và đó là kết quả tốt. Căng cơ và cục máu đông giai đoạn sớm có thể cảm thấy gần như y hệt nhau, và không có cách nào đáng tin để phân biệt mà không chụp chiếu. Đi khám tốn một cuộc hẹn. Bỏ sót một cục máu đông thật có thể tốn nhiều hơn thế rất nhiều.

Kiểm tra điều quý vị đã biết

Năm câu hỏi. Đúng bốn câu là đạt. Quý vị làm lại bao nhiêu lần cũng được — đây là luyện tập, không phải kỳ thi.

Khóa học này thuộc Cấp cứu thường ngày. Những khóa học đi cùng rất hợp:

Dấu hiệu cảnh báo trong thai kỳ Trong 12 phút, quý vị sẽ biết những dấu hiệu cảnh báo thai kỳ phải gọi ngay, trong lúc mang thai và sáu tuần sau khi sinh. 12 phút Thai kỳ và sau sinh Sau khi sinh: dấu hiệu cảnh báo ở mẹ Trong 12 phút, quý vị sẽ biết triệu chứng nào sau sinh nghĩa là phải gọi ngay, và vì sao người ở bên quan sát cũng quan trọng như chính người mẹ. 12 phút Thai kỳ và sau sinh Nhồi máu cơ tim: Nhận biết các dấu hiệu Trong 12 phút, quý vị sẽ biết các dấu hiệu nhồi máu cơ tim thường gặp, những dấu hiệu khác mà phụ nữ và người bệnh tiểu đường hay gặp thay vào đó, và chính xác phải làm gì. 12 phút Cấp cứu thường ngàyChăm sóc cha mẹ lớn tuổi