લોહીના ગઠ્ઠા: DVT અને PE

આ શા માટે મહત્ત્વનું છે

પગની ઊંડી નસમાં જામેલો લોહીનો ગઠ્ઠો (ડીપ વેઇન થ્રોમ્બોસિસ, કે DVT) છૂટો પડીને ફેફસાં સુધી પહોંચી શકે છે, ત્યાં લોહીનો પ્રવાહ રોકી શકે છે, અને પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ (PE) બની શકે છે, જે મિનિટોમાં જીવલેણ નીવડી શકે છે. અમેરિકામાં દર વર્ષે લાખો લોકો લોહીના ગઠ્ઠાને કારણે હૉસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે (Centers for Disease Control and Prevention). ગઠ્ઠા ભાગ્યે જ કારણ વગર બને છે. લગભગ હંમેશાં તે તાજેતરના કોઈ જોખમના સમયગાળા પછી આવે છે, અને એ જોડાણ ઓળખતાં શીખવું એ જ આ કોર્સનો આખો હેતુ છે.

સંકેતો ઓળખો

પહેલાં તાજેતરનો જોખમનો સમયગાળો શોધો

મોટા ભાગના લોહીના ગઠ્ઠા કારણ વગર બનતા નથી. શરીર થોડો સમય સ્થિર રહે, ઈજા પામે, કે લોહી વધુ જામે એવી સ્થિતિમાં હોય, ત્યાર પછી તે બને છે. સોજેલો પગ કે અચાનક ચઢતો શ્વાસ કશું નથી એમ નક્કી કરતાં પહેલાં, છેલ્લાં થોડાં અઠવાડિયાંમાં શું થયું તે વિચારો.

• લાંબી ફ્લાઇટ, લાંબી કાર-મુસાફરી, કે કલાકો સુધી સ્થિર બેસી રહેવું
• તાજેતરનું ઓપરેશન, હૉસ્પિટલમાં રોકાણ, કે પથારીવશ રહેવું
• પગ પર પ્લાસ્ટર કે સ્પ્લિન્ટ
• ગર્ભાવસ્થા, કે પ્રસૂતિ પછીનાં અઠવાડિયાં
• હોર્મોનવાળી ગર્ભનિરોધક દવા કે હોર્મોન થેરપી
• કૅન્સર કે તેની સારવાર

આમાંનું કોઈ પણ એક જોખમ એટલું વધારે છે કે પગ કે શ્વાસનાં નવાં લક્ષણોને રાહ જોવાને બદલે એ જ દિવસે તપાસવાં જોઈએ.

પગમાં લોહીના ગઠ્ઠાના ચેતવણી સંકેત

ડીપ વેઇન થ્રોમ્બોસિસ (DVT) સામાન્ય રીતે એક જ પગમાં દેખાય છે, બંનેમાં નહીં. એક જ બાજુ સોજો, દુખાવો કે સ્પર્શતાં દુખવું — જે ઘણી વાર પિંડીમાં વધુ હોય છે — ચામડી સ્પર્શે ગરમ લાગવી, અને નસ પર લાલાશ, આ બધા પર નજર રાખો.

લાંબી ફ્લાઇટ પછી કે દિવસો પથારીમાં રહ્યા પછી આવતી પિંડીની ખેંચ, સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી, માત્ર ખેંચ નથી. આ સંકેતોને એ જ દિવસે તબીબી સારવાર જોઈએ — ક્લિનિક કે ઇમરજન્સી રૂમ, રાહ જોવાનું નહીં.

પગ ઘસશો કે માલિશ કરશો નહીં. જો ત્યાં ગઠ્ઠો હોય, તો માલિશથી તે છૂટો પડીને ફેફસાં તરફ જઈ શકે છે.

જ્યારે ગઠ્ઠો ફેફસાં સુધી પહોંચે

જો એ ગઠ્ઠાનો ટુકડો છૂટો પડે, તો તે ફેફસાં સુધી પહોંચીને ત્યાંનો લોહીપ્રવાહ રોકી શકે છે. એ પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ (PE) છે, અને એ 911 વાળી ઇમરજન્સી છે, એ જ દિવસની અપોઇન્ટમેન્ટ નહીં.

• અચાનક શ્વાસ ચઢવો, આરામમાં હોય ત્યારે પણ
• છાતીમાં તીક્ષ્ણ દુખાવો જે શ્વાસ લેતાં કે ખાંસી ખાતાં વધે
• કારણ વગર ધબકારા ઝડપી કે જોરથી થવા
• ખાંસીમાં લોહી આવવું
• અચાનક ચક્કર, બેભાન થવું, કે એવું લાગવું કે કંઈક ગંભીર રીતે ખોટું છે

આ સંકેત પગમાં કોઈ પણ લક્ષણ વગર પણ દેખાઈ શકે છે, ખાસ કરીને જો ગઠ્ઠો એવી જગ્યાએ બન્યો હોય જ્યાં તમારું ધ્યાન જ ન ગયું હોય.

લોકો તેને કેમ ચૂકી જાય છે

આ ગઠ્ઠા ચૂકી જવાનું કારણ એ છે કે દરેક લક્ષણ માટે એક નિર્દોષ ખુલાસો તૈયાર જ હોય છે. તંગ પિંડી બની જાય છે નક્કી ખોટી રીતે સૂઈ ગયો હોઈશ. ફ્લાઇટના બે અઠવાડિયાં પછી અચાનક ચઢતો શ્વાસ બની જાય છે ચિંતા, કે શરીર બેડોળ થઈ ગયાની નિશાની.

આ કોર્સ જુદી ટેવ શીખવે છે: પહેલાં કૅલેન્ડર જુઓ. ઉપરના કોઈ જોખમના સમયગાળા પછી આવેલા પગના કે શ્વાસના નવા લક્ષણને, ડૉક્ટર બીજું કંઈ ન કહે ત્યાં સુધી, સંભવિત ગઠ્ઠો ગણવો — ઊલટું નહીં.

પગનો ગઠ્ઠો એટલે આજે જ, ફેફસાંનો ગઠ્ઠો એટલે અત્યારે જ

બંને નિયમ મગજમાં અલગ રાખો. શ્વાસનાં કોઈ લક્ષણ વગર એક બાજુનો સોજેલો, દુખતો પગ એ DVT નો વિસ્તાર છે: એ જ દિવસે ક્લિનિક, અર્જન્ટ કેર કે ઇમરજન્સી રૂમમાં તપાસ કરાવો.

અચાનક શ્વાસ ચઢવો, શ્વાસ લેતાં વધતો તીક્ષ્ણ છાતીનો દુખાવો, ઝડપી ધબકારા, ખાંસીમાં લોહી, કે બેભાન થવું એ PE નો વિસ્તાર છે: 911 પર કૉલ કરો. તમને ખાતરી ન હોય કે આ બેમાંથી કયું છે, અથવા પગનાં લક્ષણો સાથે શ્વાસની જરાય તકલીફ હોય, તો તેને વધુ તાકીદનું ગણીને 911 પર કૉલ કરો.

ખરેખર તે કેવું દેખાય છે

મદદ આવે ત્યાં સુધી શું કરવું

1. 911 પર કૉલ કરો જો અચાનક શ્વાસ ચઢે, છાતીમાં તીક્ષ્ણ દુખાવો થાય, ધબકારા ઝડપી થાય, ખાંસીમાં લોહી આવે, કે વ્યક્તિ બેભાન થાય.
2. તેમને બેસવામાં મદદ કરો, કે જે સ્થિતિમાં શ્વાસ સૌથી સહેલો લાગે તે શોધો. તેમને જબરદસ્તી સુવડાવો નહીં.
3. તેમને સ્થિર રાખો. ચાલવાથી ગઠ્ઠાનો વધુ ભાગ છૂટો પડી શકે છે.
4. ચુસ્ત કપડાં ઢીલાં કરો, તેમની સાથે રહો, અને મદદ આવે ત્યાં સુધી વાત કરતા રહો.
5. સોજેલા પગને માલિશ ન કરો, અને જાતે એસ્પિરિન કે બીજી કોઈ દવા ન આપો.
6. શ્વાસની તકલીફ વગરના સોજેલા, દુખતા પગ માટે રાહ જોવાને બદલે એ જ દિવસે તબીબી સારવાર લો.

ગેરસમજો અને ભૂલો

લોકો ઘણી વાર માને છે કે લોહીના ગઠ્ઠાથી હંમેશાં સ્પષ્ટ અને તીવ્ર દુખાવો થાય છે.ખરેખર ઘણા DVT માં માત્ર હળવો સોજો કે સ્નાયુ ખેંચાયો હોય એવો દુખાવો જ થાય છે, અને એટલા માટે જ તેમની અવગણના થાય છે.

લોકો ઘણી વાર માને છે કે સોજેલા પગને ઊંચો રાખીને આરામ આપવો અને સુધરે છે કે નહીં તે જોવું જોઈએ.ખરેખર એક બાજુના નવા સોજેલા પગને રાહ જોવાની નહીં, એ જ દિવસે તબીબી તપાસની જરૂર છે. ડૉક્ટર ખાતરી ન આપે ત્યાં સુધી તે માત્ર વધુ પડતા વપરાશની ઈજા નથી.

લોકો ઘણી વાર માને છે કે પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ ફક્ત પહેલેથી બહુ બીમાર કે વૃદ્ધ લોકોને જ થાય છે.ખરેખર PE તંદુરસ્ત યુવાનને પણ થઈ શકે છે — લાંબી ફ્લાઇટ પછી, નાના ઓપરેશન પછી, કે હોર્મોનવાળી ગર્ભનિરોધક દવાનાં થોડાં અઠવાડિયાં પછી.

તમે શું શીખ્યા

સ્રોત

1. Centers for Disease Control and Prevention — વીનસ થ્રોમ્બોએમ્બોલિઝમ (લોહીના ગઠ્ઠા): જોખમનાં કારણો અને લક્ષણો
2. National Blood Clot Alliance — DVT અને પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમના સંકેત, લક્ષણો અને જોખમનાં કારણો

કોઈ ભૂલ દેખાઈ? અમને જણાવો — અમારા માટે ઝડપી હોવા કરતાં સાચા હોવું વધુ મહત્ત્વનું છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

તપાસો કે તમે કેટલું જાણો છો

પાંચ પ્રશ્નો. પાસ થવા માટે ચાર સાચા જોઈએ. તમને ગમે તેટલી વાર ફરી આપો — આ અભ્યાસ છે, પરીક્ષા નથી.

આગળ વધો

આ કોર્સ રોજિંદી ઇમરજન્સી નો ભાગ છે. તેની સાથે સારી રીતે બંધ બેસતા કોર્સ: